ASBÜ Rektörü Prof. Dr. Arıcan 16. Mantık Çalıştayı’nda Konuştu: “Mantık, Düşünmenin Ahlakı, Zihnin Vicdanıdır”
2012 yılından itibaren düzenli olarak gerçekleştirilen ve felsefe ile mantık dünyasının saygın isimlerini bir araya getiren “Mantık Çalıştayı”, bu yıl 16. kez akademi dünyasını buluşturdu. 21–23 Mayıs 2026 tarihleri arasında Kafkas Üniversitesi ev sahipliğinde düzenlenen çalıştayın açış konuşmasını, Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi (ASBÜ) Rektörü Prof. Dr. Musa Kazım Arıcan gerçekleştirdi.
Prof. Dr. Arıcan, bilim insanları, araştırmacılar ve öğrencilerin yoğun katılım gösterdiği programda; dijital çağın getirdiği zihinsel dağınıklık, yapay zekâ, “hakikat sonrası” (post-truth) çağın krizleri ve modern insanın düşünme eylemiyle kurduğu sorunlu ilişki üzerine ufuk açıcı değerlendirmelerde bulundu.
“Çağımızın Temel Problemi Bilgisizlik Değil, Anlam Kaybıdır”
Konuşmasında mantığın teknik bir disiplinden çok daha fazlası olduğunu ifade eden Arıcan, mantığı “insanın hakikati arama biçimi, düşünmenin ahlakı ve zihnin vicdanıdır” sözleriyle tanımladı. Günümüz dijital çağının insanlığa büyük imkânlar sunduğunu ancak beraberinde derin bir zihinsel krizi de getirdiğini belirterek şunları kaydetti:
“Bugün insanlık bilgiye ulaşmakta zorlanmıyor; aksine devasa bir bilgi yığınının altında yönünü kaybetme tehlikesi yaşıyor. Sosyal medya çağında insanlar çoğu zaman bilgi üretmiyor, yalnızca hazır kanaatleri tüketiyor. Algoritmalar dikkatimizi yönetirken, dijital mecralar düşünceyi hızlandırıyor fakat ne yazık ki derinleştirmiyor. İşte tam burada mantık felsefesi yeniden hayati bir önem kazanmaktadır. Çünkü mantık; aceleciliğe karşı teenni, slogana karşı muhakeme, propagandaya karşı delil ve kaosa karşı düzendir.”
Sosyal Bilimlerde ve Yapay Zekâ Çağında Mantığın Rolü
Prof. Dr. Arıcan, sağlam bir mantık zemini olmadan icra edilen sosyal bilimlerin ideolojik yorumlara, kavramsal karmaşalara ve metodolojik belirsizliklere açık hâle geleceğine dikkat çekti. Mantığın; hukukun, ilahiyatın, sosyolojinin, siyaset biliminin ve dijital kültür araştırmalarının temeli olduğunu vurgulayan Arıcan, konuşmasında hızla gelişen yapay zekâ teknolojilerine de ayrı bir parantez açtı:
Zekâ ve Muhakeme Farkı: Yapay zekâ çağında makineler metin yazabiliyor, analiz yapabiliyor ve devasa verileri işleyebiliyor. Ancak teknoloji hâlâ tek bir şeyi üretemiyor: Hikmet.
Geleceğin İnsan Profili: Veri ile anlamın, bilgi ile hakikatin, zekâ ile muhakemenin farkını koruyan disiplin mantıktır. Geleceğin dünyasında sadece teknik becerileri olanlar değil; eleştirel düşünebilen ve hakikat sorumluluğu taşıyan insanlar ön plana çıkacaktır.
“Mîzân” Olarak Mantık: Kadim düşünce geleneğimizde Fârâbî’den İbn Sînâ’ya, Gazâlî’den Taşköprülüzâde’ye kadar pek çok düşünür mantığı bir “mîzân” (ölçü/terazi) olarak görmüştür. Mantık, zihni ölçer ve hakikat ile yanılsamayı ayırır.
“Üniversitelerimizde Mantık Eğitimine Yeniden Güçlü Biçimde Yönelmeliyiz”
Modern insanın en büyük ihtiyacının “düşünsel tevazu” olduğunu belirten ASBÜ Rektörü Arıcan, modern insanın çok şey bildiğini zannettiğini ancak neyi bilmediğini unuttuğunu ifade etti. Mantığın insana öncelikle kendi sınırlarını, dinlemeyi, delil aramayı ve çelişkileri fark etmeyi öğrettiğini söyleyen Arıcan, üniversitelerin mantık eğitimine yeniden güçlü bir şekilde yönelmesi gerektiği çağrısında bulundu.
Konuşmasını çalıştayın düzenlenmesinde emeği geçen tüm akademisyenlere, araştırmacılara ve ev sahibi Kafkas Üniversitesine teşekkür ederek sonlandıran Prof. Dr. Arıcan, “Mantık çökerse düşünce sloganlaşır, bilim ideolojileşir; mantık güçlenirse düşünce derinleşir, insanlık hikmetle yeniden buluşur” diyerek çalıştayın ilim dünyasına hayırlı katkılar sunmasını temenni etti.