12 Eylül Darbesinin Yıl Dönümünde Vesayetin Gölgesinden Medeniyet Anayasasına; Adalet, Hürriyet ve Millî Birlik Ekseninde Bir Fikriyat Denemesi

Benim için 1970 doğumlu olmak, bu ülkenin son yarım asrının bütün kırılma anlarını bizzat yaşamış, en azından çocukluk ve gençlik hafızasında taşımış olmak demektir. 12 Eylül 1980’de on yaşındaydım; darbenin ne olduğunu kavramla değil, tenimle öğrenecek kadar büyüktüm.

O günlerden belleğimde en diri kalan sahne şudur: Bir sabah kasabasının bütün büyükleri meydanda toplandı; kimin evinde silah varsa getirmesi istendi. Babamların, amcalarımın, sokağın bütün ağabeylerinin bu çağrı karşısındaki o tuhaf sessizliğini, o mecburi boyun eğişi hâlâ hatırlarım. Ardından bütün erkekler askerî bir düzen içinde, deniz kıyısındaki bir yere götürüldü. On yaşındaki bir çocuğun zihninde bu, yalnızca “sıkıyönetim” denen soyut bir kavram değildi; babasının, ağabeyinin, komşusunun karşısında bir namlunun nasıl doğrulabildiğini gören somut bir sarsıntıydı. Çünkü o namluyu tutan asker de bu milletin evladıydı; kendi babasına, kendi ağabeyine doğrulmuş bir silahtı bu manzara.

İşte bu yüzden 12 Eylül’ü yalnızca “seçilmiş bir hükümetin devrilmesi” olarak okumak eksik kalır. O gün, toplumun kendi içindeki güven ve barış duygusu da bir göz dağıyla, bir tehditle sarsılmıştı. Darbe, siyasetin değil, toplumsal itimadın da askıya alınmasıydı. Bu tanıklık bana şunu öğretti: Türkiye’de darbe, yalnızca bir gece yarısı radyodan okunan bildiri değildir; geride bıraktığı kurumlar, zihniyetler ve en kalıcısı olarak da metinler aracılığıyla yaşamaya devam eden bir olgudur. Bu metinlerin en derin izli olanı, anayasalardır.

Türkiye siyasi tarihi, millî iradenin tecelli ettiği her seçim sonrasında, o iradeyi “dizginlemek” isteyen bir vesayet refleksinin nöbetleşe harekete geçtiği bir tarihtir. 27 Mayıs 1960, demokratik siyasetin henüz on yıllık tecrübesini sekteye uğratmış; 12 Eylül 1980, bu sekteyi kurumsallaştırarak topluma bütünüyle yeni bir hukuki-siyasi mimari dayatmıştır. 28 Şubat 1997, tank değil ama “post-modern” bir müdahale olarak doğrudan halkın seçtiği hükümetin varlığını hedef almış; 15 Temmuz 2016 ise bu geleneğin en kanlı yüzünü göstermiştir.

Bu dört tarih arasındaki fark yöntemseldir; öz aynıdır: millete güvenmeyen, milletin iradesini “yönetilmesi gereken bir risk” olarak gören bir zihniyetin, kurumlar eliyle kendini yeniden üretme çabası. “Bir daha vesayete geçit vermeyeceğiz” demek, bu yüzden yalnızca duygusal bir hatırlama değil, kurumsal bir taahhüttür. Ve bu taahhüdün en somut adresi, anayasadır.

Türk anayasal tarihi, dikkatle okunduğunda kopuşlardan çok bir sürekliliğin, üç kavram arasındaki gerilimin tarihidir: devlet, millet, hukuk.

1876 Kanûn-ı Esâsî, padişah otoritesini ilk defa yazılı bir metinle sınırlamayı denemiş; fakat egemenliği hâlâ hanedanda bırakmıştır. 1921 Teşkilât-ı Esâsiye Kanunu ise Millî Mücadele’nin ateşi içinde, kısa fakat tarihe geçecek bir cümleyle bu zemini kökten değiştirmiştir: egemenliğin kaynağı artık hanedan değil, milletin kendisidir. 1924 Anayasası bu iradeyi Cumhuriyet’in kurumlarına taşımış, 1961 Anayasası ise Anayasa Mahkemesi’ni, temel hak güvencelerini ve kurumsal dengeyi getirerek özgürlükçü bir atılım yapmıştır.

1982 Anayasası’na gelindiğinde ise sarkaç yeniden devlet otoritesi lehine kaymıştır. Ne var ki bu metin, yürürlüğe girdiği günden bugüne durağan kalmamış; 1995, 2001, 2004, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle defalarca dönüştürülmüştür. Özellikle 2001 ve 2010 paketleri temel hak ve özgürlükler bakımından önemli açılımlar getirmiş, 2017 değişikliği ise hükümet sistemini kökten dönüştürmüştür. Ama bütün bu değişikliklere rağmen, metnin doğuş koşullarından gelen güvenlikçi ruhun tamamen temizlendiğini söylemek güçtür. Bir binanın temeli sarsılmışsa, üzerine eklenen her kat o temelin taşıyamayacağı bir yük olarak kalır.

Anayasa hukukçularının “anayasanın ruhu” dedikleri şey tam olarak budur: Metnin lafzından bağımsız olarak, o metnin hangi güvensizlik, hangi “milleti frenleme” arzusuyla kaleme alındığı. 1982 Anayasası’nın ruhu, sivil siyaseti sürekli bir vesayet mekanizmasının gözetimi altında tutma arzusudur. Bu ruh, madde değişiklikleriyle değil, ancak yepyeni bir toplumsal mutabakat metniyle aşılabilir.

Türkiye Yazarlar Birliği’nin kurucu isimlerinden, uzun yıllar kültür, dil ve düşünce hayatımıza emek vermiş merhum D. Mehmet Doğan ağabeyimizin yazılarını okuyanlar bilir: O, anayasa meselesini soyut bir hukuk tartışması olarak değil, doğrudan milletin kendi kendisini ifade edebilme hakkı meselesi olarak ele alır. Doğan’ın yazılarında sıkça karşımıza çıkan vurgu şudur: Bir toplum kendi anayasasını kendi diliyle, kendi tarihî tecrübesiyle ve kendi değerler dünyasıyla yazamıyorsa, o metin ne kadar “modern” görünürse görünsün, o topluma yabancı kalır.

Bu bakış açısı, 12 Eylül Anayasası’na yönelik eleştirinin yalnızca “askerî darbe ürünü olduğu için” değil, milletin kendi iradesiyle, kendi kültürel kodlarıyla üretilmediği için de meşruiyet sorunu taşıdığı tezini besler. “Sivil anayasa” talebi, bu bakışta yalnızca bir hukuki teknik mesele değil, Türkiye’nin kendi tarihî ve kültürel birikimiyle barışık bir kurucu metin arayışının ifadesidir.

Türkiye Yazarlar Birliği, 1978’den bu yana yalnızca edebî bir dernek olmanın ötesinde, ülkenin fikrî-siyasi gündemine dair sorumluluk üstlenen bir sivil toplum kuruluşu olagelmiştir. TYB’nin yıllar içinde düzenlediği sempozyumlar, yayımladığı bültenler ve kültür-sanat çalışmaları, “yeni anayasa” tartışmasını hukukçuların tekelinden çıkarıp yazarların, düşünürlerin ve toplumun geniş kesimlerinin katılabileceği bir zemine taşımıştır. Bir fikir insanının anayasa tartışmasına katkısı, çoğu zaman madde önerisi yazmaktan çok, o metnin hangi insan tasavvuruna, hangi özgürlük anlayışına dayanması gerektiğini konuşmaktır; TYB’nin uzun soluklu çabası bu tartışmayı diri tutmuştur.

Yeni anayasa arayışı, yalnızca “eski metni değiştirelim” biçiminde teknik bir revizyon talebi olarak anlaşılırsa eksik kalır. Mesele, Türkiye’nin kendi tarihî tecrübesini, kendi medeniyet birikimini, bugünün özgürlükçü ve çoğulcu ihtiyaçlarıyla buluşturacak bir kurucu metin yazabilme kapasitesidir. Bu ufku aydınlatan birkaç düşünce çizgisi vardır.

Spinoza’nın siyaset felsefesi, bu tartışmaya güçlü bir kavramsal imkân sunar: ona göre devletin amacı insanları korkutmak değil, onların güvenlik içinde özgür yaşayabileceği bir düzen kurmaktır. Türk-İslam siyaset düşüncesi ise devletin meşruiyetini adalete bağlar; Nizâmülmülk’ten Osmanlı’nın “daire-i adliye” anlayışına kadar uzanan bu çizgide devlet, adaleti gerçekleştirdiği ölçüde meşrudur. Bu iki damar birleştirildiğinde ortaya, Türkiye’ye özgü bir formül çıkar: özgürlük ile adaletin, hürriyet ile hukukun aynı anda gözetildiği bir anayasal felsefe.

Bu felsefenin millî hafızadaki karşılığı İstiklâl Marşı’dır. Mehmet Âkif’in kaleme aldığı bu metin, hukukî bir belge olmasa da anayasanın ruhunu taşıyan bütün büyük kavramları içinde barındırır: hürriyet, istiklal, vatan, millet, adalet, Hakk’a bağlılık. Marşın “Hakkıdır, Hakk’a tapan milletimin istiklâl” mısraı, burada “hak”kın hem ilahî adalete hem insan onuruna hem de milletin bağımsız yaşama iradesine işaret ettiği çok katmanlı bir hakikati özetler.

Bu hakikatin toprağı ise Anadolu’dur. Anadolu yalnızca Türklerin yurdu değil, insanlığın en eski medeniyet havzalarından biridir; bu topraklarda camiler, kiliseler, havralar, tekkeler ve medreseler asırlarca yan yana var olmuştur. Yeni anayasa, bu çok katmanlı mirası inkâr etmeyen, aksine ortak zenginlik sayan bir dil kurmalıdır: ortak dili Türkçe, ortak siyasal çatısı Cumhuriyet, ortak ülküsü adalet ve hürriyet olan; fakat farklı inanç ve kültürleri bir tehdit değil bir miras olarak gören bir anayasa. Batı Anadolu’nun antik şehirlerinden bugüne uzanan izonomi fikri -kanun önünde eşitlik, ayrıcalıksız vatandaşlık- bu mirasın hukuk diline en somut yansımasıdır: hiç kimse inancı, kökeni, dili ya da hayat tarzı yüzünden hukuk karşısında ayrıcalıklı ya da dışlanmış olmamalıdır.

Bu tartışmanın güncel bir veçhesi de siyasi partilerin somut önerileridir. Örneğin bazı siyasi partilerin kamuoyuna duyurduğu, “yeni, nitelikli, sivil, millî ve manevî hayatın esaslarını kavramış” diye tanımlanan anayasa önerisinde, temel haklarda “hürriyet esas, sınırlama istisna” ilkesinin benimsenmesi ve TBMM’nin “millî birliği sağlama” misyonunun güçlendirilmesi öne çıkan başlıklar arasında yer almıştır. Bu öneriler, tek başına nihai bir çözüm olmasa da, tartışmanın hangi kavramlar etrafında yoğunlaştığını göstermesi bakımından önemlidir: Mllî ve manevî hafıza ile hukuk devletinin, hürriyetin ve liyakatin aynı metinde nasıl buluşabileceği sorusu.

Bütün bu çizgileri bir araya getirirsek, yeni anayasanın başlangıç kısmı şöyle bir ruhla kaleme alınabilir:

Böyle bir anayasanın omurgasını şu ilkeler oluşturabilir:

İnsan onurunun her hakkın kaynağı sayılması;

Millî egemenliğin kayıtsız şartsız milletin olması;

Cumhuriyet’in ortak kader ve eşit vatandaşlık düzeni olarak korunması;

Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğü;

Devletin bütün organlarının hukukla bağlı olması;

Adaletin devletin meşruiyet temeli sayılması;

 Hürriyetin esas, sınırlamanın istisna olması;

 İnanç ve vicdan özgürlüğünün güvence altına alınması;

Farklı kültür ve inançların ortak vatandaşlık çatısında barış içinde yaşaması;

 Kamu ve benzeri tüm görevlerin liyakate göre verilmesi;

Kamu gücünün şeffaf ve hesap verebilir kullanılması;

Ve son olarak Türkiye’nin tarihî mirasını koruyarak insanlığın adalet ve hürriyet arayışına katkı sunması.

1970 doğumlu biri olarak, 27 Mayıs’ı kitaplardan, 12 Eylül’ü çocukluğumun o meydan sahnesinden, 28 Şubat’ı gençliğimin baskısından, 15 Temmuz’u ise doğrudan bedenimle hissettiğim bir gerçeklikten tanıyorum. Bu tanıklık bana da bir fikrî borç yüklüyor: Gelecek kuşaklara, darbe ürünü bir metinle değil, kendi iradeleriyle özdeşleşebilecekleri bir anayasayla bir ülke bırakmak.

Yeni ve sivil anayasa, bu borcun ödenmesidir. Ne yalnızca bir hukuki metin değişikliği, ne de yalnızca siyasi bir proje; toplumun kendi kendisiyle, kendi tarihî hafızasıyla ve kendi medeniyet ufkuyla yeniden barışmasının adıdır.